prawo pracy,  Społeczeństwo,  Zawody medyczne

Czy prawo dopuszcza protest personelu medycznego?

W naszym kraju już regularnie media obiegają informację o proteście personelu medycznego. Nieustannie wiele osób zadaje sobie pytanie: czy medyk może strajkować? Czy to w ogóle zgodne z prawem? Uporządkujmy zatem kilka kwestii.

Strajk to nie to samo co protest

Zacznijmy od tego, że definicja strajku w prawie nie jest równoważna z definicją protestu.

Zgodnie z art. 17 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych:

Strajk polega na zbiorowym powstrzymywaniu się pracowników od wykonywania pracy w celu rozwiązania sporu dotyczącego warunków pracy, płac lub świadczeń socjalnych oraz praw i wolności związkowych pracowników lub innych grup, którym przysługuje prawo zrzeszania się w związkach zawodowych. Strajk organizują związki zawodowe, zaś jego uczestnikami są pracownicy (a także osoby zatrudnione na innych podstawach, w tym na gruncie umów cywilnoprawnych).

Zwróćmy teraz uwagę na przepis art. 19 tej ustawy, który stanowi że:

Niedopuszczalne jest zaprzestanie pracy w wyniku akcji strajkowych na stanowiskach pracy, urządzeniach i instalacjach, na których zaniechanie pracy zagraża życiu i zdrowiu ludzkiemu lub bezpieczeństwu państwa.

W przepisie tym, ani żadnym innym w naszym systemie prawnym, wprost nie wskazano medyków (czyli osób wykonujących zawód medyczny, a także pojęcia rozumianego szerzej – personelu medycznego) jako podmiotów, które strajkować nie mogą. Ale kwestia ta budzi wiele kontrowersji.

Dlatego w tej materii formułowane są następujące poglądy prawnicze:

  1. stanowisko najbardziej radykalne: zakaz strajku odnosi się do wszystkich członków personelu medycznego w każdej placówce;
  2. stanowisko najbardziej łagodne: dopuszczalny jest strajk personelu medycznego pod warunkiem zapewnienia pacjentom stosownej opieki medyczno-sanitarnej;
  3. stanowisko pośrednie: strajk personelu medycznego jest dopuszczalny pod warunkiem zachowania wymogu z punktu 2., ale za nielegalny uznaje się strajk takich pracowników w placówkach medycznych, które sprawują opiekę medyczną w stanie bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia, jak jednostki systemu PRM, oddziały intensywnej opieki medycznej, izby przyjęć szpitali;
  4. stanowisko pośrednie II: strajk personelu medycznego jest dopuszczalny pod warunkiem zachowania wymogu z punktu 2., ale niedopuszczalne jest przesuwanie w czasie z powodu strajku terminów planowanych zabiegów medycznych.

Zatem – z uwagi na brak jednolitych przepisów w materii tego, czy personel medyczny może podjąć się strajku, proponowana jest następująca wykładnia:

zaistnienie jakichkolwiek racjonalnych wątpliwości co do negatywnych skutków strajku dla zdrowia lub życia pacjentów powinno wykluczać jego podjęcie1.

Można zatem przyjąć, iż skoro ustawodawca wprost nie odmówił prawa do strajku personelowi medycznemu, to powinno się każdorazowo indywidualnie ocenić, czy zaprzestanie pracy na danym stanowisku spowoduje zagrożenie życia lub zdrowia pacjentów.

Jednakże w doktrynie prawnej wskazuje się, że już wystąpienie samego poczucia zagrożenia w percepcji pacjenta, wynikłe z dezorganizacji pracy placówki medycznej z uwagi na strajk – może powodować, iż strajk taki nie powinien być w ogóle dopuszczalny (zatem tutaj wracamy do poglądu najbardziej radykalnego). Silnie wiąże się to z zagadnieniem praw pacjentów, gdyż przerwa w funkcjonowaniu danej placówki medycznej, może stanowić praktykę naruszającą zbiorowe prawa pacjenta (np. prawo do uzyskania dokumentacji medycznej – co znalazło wyraz w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lipca 2016 r. sygn. akt II OSK 855/16).

Na końcu – nie można zapominać, że oprócz możliwych konsekwencji strajku na tle prawa cywilnego, pracowniczego lub karnego (w przypadku wystąpienia zagrożenia życia lub zdrowia pacjentów), strajk wśród pracowników medycznych może być równocześnie źródłem konsekwencji z zakresu naruszenia etyki zawodowej (np. lekarskiej).

1Baran Krzysztof W. (red.), Komentarz do ustawy o rozwiązywaniu sporów zbiorowych, [w:] Zbiorowe prawo pracy. Komentarz

Co wobec tego z protestem?

Jak już wskazałam na początku, strajk nie jest tym samym, co protest. A właściwie: akcja protestacyjna, będąca elementem sporu zbiorowego.

Zacznijmy od tego, że personel medyczny naturalnie ma prawo prowadzić spór zbiorowy.

Zgodnie ze wskazaną wyżej ustawą: Spór zbiorowy pracowników z pracodawcą lub pracodawcami może dotyczyć warunków pracy, płac lub świadczeń socjalnych oraz praw i wolności związkowych pracowników lub innych grup, którym przysługuje prawo zrzeszania się w związkach zawodowych.

Prawa i interesy pracowników w tymże sporze reprezentują związki zawodowe.

Spór zbiorowy istnieje od dnia wystąpienia przez związki zawodowe do pracodawcy z żądaniami, jeśli pracodawca nie uwzględnił wszystkich żądań w terminie określonym w wystąpieniu, nie krótszym niż 3 dni. Pracodawca podejmuje niezwłocznie rokowania w celu rozwiązania sporu w drodze porozumienia, zawiadamiając równocześnie o powstaniu sporu właściwego okręgowego inspektora pracy. Rokowania kończą się podpisaniem przez strony porozumienia, a w razie nieosiągnięcia porozumienia – sporządzeniem protokołu rozbieżności ze wskazaniem stanowisk stron.

Zgodnie z art. 25 ww. Ustawy: w obronie praw i interesów dot. warunków pracy, płac lub świadczeń socjalnych oraz praw i wolności związkowych, mogą być stosowane, po wyczerpaniu trybu postępowania określonego w rozdziale 2 (rokowań), inne niż strajk formy akcji protestacyjnej, niezagrażające życiu lub zdrowiu ludzkiemu, bez przerywania pracy, z zastrzeżeniem przestrzegania obowiązującego porządku prawnego. Z prawa tego mogą korzystać także pracownicy niemający prawa do strajku.

Protest zatem – w przeciwieństwie do strajku – przybiera formę akcji BEZ PRZERYWANIA PRACY.

Ten przepis nie pozostawia wątpliwości, że medycy, niezależnie od bardzo wątpliwej oceny dotyczącej ich prawa do organizacji strajku, akcję protestacyjną (w skrócie: protest) prowadzić mogą.

Jakie najczęstsze formy akcji protestacyjnej można wyróżnić?

pikietowanie i oflagowanie, manifestacje publiczne – dozwolona akcja protestacyjna – pod warunkiem przestrzegania norm prawnych dotyczących zgromadzeń (podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności kto kieruje strajkiem lub inną akcją protestacyjną zorganizowaną wbrew przepisom ustawy);

–”strajk włoski (biały)” – umyślne zwolnienie trybu pracy – uwaga – w prawie uważany co do zasady za nielegalny z uwagi na duże ryzyko niedochowywania należytej staranności przez pracowników, wymaganej w ramach stosunku pracy, wobec czego ten rodzaj „strajku” może być między innymi podstawą wypowiedzenia umowy o pracę;

–”strajk tajny” – korzystanie przez pracowników w umówionym czasie ze zwolnień od pracy z powodu choroby – takie działanie (jeśli nie ma przesłanek do wystawienia zwolnienia lekarskiego) – również jest uważane za niezgodne z istotą akcji protestacyjnej, bo w istocie powoduje przerwanie pracy i może być ocenione jako NIELEGALNE oraz wiązać się z wypowiedzeniem umowy;

obstrukcjonizm („strajk gorliwości”) – podobny do strajku włoskiego, przybiera formę wykonywania obowiązków pracowniczych z nadmierną starannością – w pewnych wypadkach – np. spowodowania na skutek tego strajku szkody po stronie pracodawcy, może być także przyczynkiem do wypowiedzenia umowy o pracę;

brak współpracy, bojkot – działania również kwalifikowane jako nielegalne, gdyż godzą w istotę stosunku pracy i mogą być podstawą jego wypowiedzenia;

blokady dróg publicznych, szlaków, przejść granicznych, portów morskich, okupacja budynków bądź urządzeń publicznych, biur poselskich bądź senatorskich, okupacja siedziby pracodawcy, stosowanie cyberprzemocy wobec pracodawcy (np. obrażanie w Internecie) – te wszystkie działania są uważane za NIELEGALNE. Uwaga – także głodówka jest oceniana jako niezgodna z istotą akcji protestacyjnej.

Zatem…

Podsumowując.

Strajk – przybiera formę powstrzymywania się od wykonywania pracy. Co do zasady zaleca się bardzo ostrożne korzystanie z tego uprawnienia przez personel medyczny – tylko pod warunkiem zapewnienia bezpieczeństwa medycznego i sanitarnego pacjentom, choć według niektórych poglądów – strajk w ogóle nie jest dopuszczalny w przypadku medyków. Wskazuje się także, że w miejscach pracy jednostek bezpośrednio ratujących życie i zdrowie – nie powinien być w ogóle organizowany.

Protest (akcja protestacyjna) – inna niż strajk forma akcji protestacyjnej, niezagrażająca życiu lub zdrowiu ludzkiemu, bez przerywania pracy, z zastrzeżeniem przestrzegania obowiązującego porządku prawnego. Legalne jego formy to manifestacje, pikiety, oflagowanie, przy zachowaniu porządku prawnego. Nielegalne formy to na przykład: strajk włoski, strajk tajny, bojkot, brak współpracy, blokady dróg, cyberprzemoc.

Jak jest w rzeczywistości? To wiecie sami. Pamiętajcie – każde egzekwowanie swoich praw musi się odbywać „z głową” i to z głową w przepisach.

Trzymajcie się!

About Sylwia Podgórska-Mackiewicz

Piszę prawie od zawsze. Przy okazji skończyłam studia prawnicze oraz aplikację radcowską. Prywatnie żona ratownika medycznego. Po zmieszaniu zamiłowania do prawa, "lekkiego pióra" i słabości do medycyny powstał mój blog - prawomedyka, czyli o prawie dla personelu medycznego i nie tylko!